De kracht van ontwerp: verbinden en verbeelden

oktober 2014 | analyse

Het Rijk hecht waarde aan de kracht die ontwerp kan hebben. Met name voor (complexe) maatschappelijke en economische opgaven met een doorwerking in het ruimtelijk domein, die vaak een ingewikkelde samenhang in tijd en schaalniveaus hebben, ziet zij een rol voor architectuur en ruimtelijk ontwerp.

 “Met de nieuwe Omgevingswet worden niet alleen een heleboel regelingen op het gebied van de ruimtelijke ordening samengevoegd, maar wordt ook de bijl gezet aan de vanzelfsprekendheid van de positie van de ontwerper in deze institutionele omgeving”
(Wouter Vanstiphout, voorzitter Ontwikkel/Ontwerpteam 2014, 9 oktober 2013, www.atelierzz.nl)

De Actieagenda ‘Werken aan Ontwerpkracht’, waarvan het Werkprogramma Opdrachtgeverschap en Ontwerp deel uitmaakt, is uitgebracht in een samenwerking van maar liefst 5 van de 11 ministeries van Nederland. Zij zien een bijzondere maatschappelijke meerwaarde van ontwerp doordat dit kan bijdragen aan samenhang, duurzaamheid en het verdienvermogen van de samenleving. Inzet van ruimtelijk ontwerp een kan bijdrage leveren aan:

  1. Proces: ontwerp speelt een cruciale rol bij het versnellen van (bestuurlijke) processen, door het beteugelen van de complexiteit en onzekerheid die de huidige realiteit kenmerkt;
  2. Kwaliteit: vormgeving van ruimtelijke ontwikkelingen met toekomstwaarde en flexibiliteit creëert maatschappelijke en economische meerwaarde;
  3. Innovatie: analyse, verkenning, verbinding, confrontatie en visualisatie, genoemd als de specifieke karakteristieken van ontwerp en ontwerpers, sturen vernieuwingen aan.

Het Rijk sluit hiermee aan op de historisch belangrijke rol die ontwerp, hand in hand met planning, heeft gehad voor de inrichting van Nederland. Daarbij stond altijd voorop dat ruimtelijke kwaliteit een resultaat was dat gezamenlijke keuzes en plannen. Overleg en ‘polderen’ is steeds noodzakelijk geweest voor de veiligheid van de leefomgeving (bijvoorbeeld de polders), en om het gecentraliseerde spreidingsbeleid ruimtelijk vorm te kunnen geven (bijvoorbeeld de omvangrijke nationale planning na de Tweede Wereldoorlog).
Ontwerp speelde hierbij niet alleen een fysieke rol, maar werd ook ingezet als politiek en sociaal instrument. De communicatieve kracht van ontwerp, in beeld- en begripsvorming, is hierbij altijd benut: ontwerp als platform waardoor ambities en ontwikkelingen zichtbaar worden. Ontwerp lokt zo dialoog en (maatschappelijk) debat uit.
Nu de Rijksoverheid decentralisatie nastreeft, betekent dit voor planning en ontwerp dat zij (weer) meer dan we afgelopen decennia gewend waren, gaan plaatsvinden op het lokale schaalniveau. Om de kracht van ontwerp te benutten, verdient zij een plek in het centrum van de lokale besluitvorming; nu wordt ontwerp op dit schaalniveau vaak pas wordt ingezet in de uitvoeringsfase, wanneer fundamentele keuzes over de ruimtelijke ontwikkeling al lang bepaald zijn. Ontwerp is dan slechts de uitwerking van (vastgelegde) woorden, als vertaling en hulpmiddel. Hiermee wordt voorbij gegaan aan de kracht van ontwerp om te verbinden en te verbeelden, en dialoog en discussie aan te wakkeren.

De door het Rijk benoemde meerwaarden van ontwerp op gebied van innovatie, kwaliteit en proces kunnen – en moeten nu – door te analyseren, verkennen, verbinden, confronteren én visualiseren op lokaal niveau tot hun recht komen. Zo blijft ontwerp een proces gekenmerkt door keuzes en plannen die in samenspraak gemaakt worden aangaande (complexe) ruimtelijke thema’s, maar vindt zij plaats op het meest doeltreffende en aansprekende schaalniveau.

Download: OOT_De kracht van ontwerp